Cà Mau thúc đẩy liên kết, nâng tầm chuỗi giá trị lúa gạo

Hiệu quả rõ nét từ liên kết sản xuất và ứng dụng công nghệ

Ngày 26/4, UBND tỉnh Cà Mau tổ chức Hội thảo kết nối sản xuất, tiêu thụ ngành hàng lúa gạo, thu hút sự tham gia của nhiều cơ quan quản lý, doanh nghiệp, hợp tác xã và nông dân.

Theo UBND tỉnh Cà Mau, toàn tỉnh hiện có diện tích canh tác lúa hàng năm trên 185.000 ha, diện tích gieo trồng hơn 311.000 ha, gồm các vụ Hè Thu, Đông Xuân, Thu Đông và mô hình lúa – tôm. Tổng sản lượng bình quân đạt trên 1,8 triệu tấn/năm, khẳng định vai trò quan trọng của ngành lúa gạo trong cơ cấu kinh tế nông nghiệp địa phương.

Đến năm 2025, toàn tỉnh có 27 doanh nghiệp liên kết với 50 hợp tác xã, tổ hợp tác trong sản xuất và tiêu thụ lúa gạo, với diện tích hơn 53.000 ha và sản lượng tiêu thụ đạt hơn 320.000 tấn. Mô hình liên kết này đã giúp người dân ổn định đầu ra, giảm chi phí sản xuất và nâng cao giá trị sản phẩm. Giá trị lúa tăng thêm khoảng 200 đồng/kg đối với lúa an toàn và từ 500 đến 1.000 đồng/kg đối với lúa hữu cơ.

Đáng chú ý, nhiều mô hình sản xuất đã mạnh dạn ứng dụng khoa học công nghệ như máy sạ hàng, thiết bị bay drone, quy trình tưới ngập khô xen kẽ. Những tiến bộ này góp phần giảm lượng giống gieo sạ, giảm phân bón, thuốc bảo vệ thực vật và nâng cao hiệu quả kinh tế cho nông dân.

Việc triển khai Đề án 1 triệu hecta lúa chất lượng cao, phát thải thấp gắn với tăng trưởng xanh vùng Đồng bằng sông Cửu Long cũng mang lại kết quả tích cực. Nhờ áp dụng máy sạ hàng và drone, lượng giống gieo sạ giảm 20 – 40%, phân đạm giảm khoảng 20%, số lần phun thuốc bảo vệ thực vật giảm 2 – 4 lần. Quy trình tưới ướt khô xen kẽ được áp dụng thành công từ 1-2 lần/vụ.

Những thay đổi này giúp chi phí sản xuất giảm 2 – 3,5 triệu đồng/ha, năng suất lúa tăng 0,3 – 0,5 tấn/ha và lợi nhuận cao hơn 2 – 8 triệu đồng/ha so với phương thức canh tác truyền thống.

Nông dân thay đổi tư duy, mô hình mới lan tỏa

Thực tế cho thấy, các hợp tác xã và nông dân đều đánh giá cao hiệu quả của các mô hình liên kết và sản xuất tiên tiến. Người dân từng bước thay đổi thói quen canh tác, chấp nhận giảm lượng giống gieo sạ, từ đó giảm chi phí đầu vào như phân bón, thuốc bảo vệ thực vật và nước tưới.

Đặc biệt, việc giảm phát thải khí nhà kính và tối ưu chi phí sản xuất đã góp phần nâng cao lợi nhuận, ngay cả trong bối cảnh giá lúa có thời điểm sụt giảm. Những kết quả bước đầu này được xem là tiền đề quan trọng để tiếp tục nhân rộng mô hình trong thời gian tới.

Phát biểu tại hội thảo, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Cà Mau Lê Văn Sử nhấn mạnh: Ngành lúa gạo giữ vai trò hết sức quan trọng trong cơ cấu kinh tế nông nghiệp của tỉnh. Đây không chỉ là ngành sản xuất chủ lực, góp phần đảm bảo an ninh lương thực mà còn gắn liền với sinh kế của đông đảo người dân, đặc biệt tại các vùng tôm – lúa đặc thù.

Những năm qua, tỉnh đã nỗ lực nâng cao chất lượng, giá trị và thương hiệu hạt gạo, từng bước khẳng định vị thế trên thị trường. Tuy nhiên, để phát triển bền vững, ngành lúa gạo cần tiếp tục được tổ chức lại theo hướng liên kết chặt chẽ hơn giữa các chủ thể.

Tại hội thảo, các đại biểu đã tập trung thảo luận nhiều giải pháp như hỗ trợ liên kết sản xuất theo Nghị định 98 của Chính phủ, xây dựng thương hiệu lúa gạo chất lượng cao gắn với truy xuất nguồn gốc, nâng cao vai trò của hợp tác xã và tháo gỡ khó khăn trong tiêu thụ sản phẩm.

‘Điểm nghẽn’ trong chuỗi liên kết cần sớm tháo gỡ

Chia sẻ tại hội thảo, TS. Trần Minh Hải, Phó Hiệu trưởng Trường Chính sách công và Phát triển nông thôn cho rằng: Muốn liên kết sản xuất và tiêu thụ lúa gạo bền vững thì phải nâng cao vai trò của hợp tác xã, bởi đây là cầu nối quan trọng giữa nông dân và doanh nghiệp. Hợp tác xã mạnh, thì vùng nguyên liệu mới ổn định, doanh nghiệp mới yên tâm đầu tư lâu dài.

Theo TS. Hải, địa phương cần chú trọng hỗ trợ hạ tầng sản xuất, đào tạo năng lực quản trị cho hợp tác xã và xây dựng niềm tin giữa các bên tham gia liên kết. Khi lợi ích được chia sẻ hài hòa, chuỗi giá trị mới phát triển hiệu quả và bền vững.

Bên cạnh đó, ông cũng chỉ ra nhiều khó khăn, vướng mắc hiện nay. Năng lực hợp tác xã còn hạn chế, phần lớn quy mô nhỏ, nguồn lực yếu, khó đáp ứng yêu cầu đối ứng vốn khi tham gia các dự án liên kết. Trong khi đó, cơ chế hỗ trợ hiện nay yêu cầu hợp tác xã phải đối ứng tới 60% tổng dự án, tạo áp lực lớn.

Một điểm nghẽn quan trọng khác là thiếu văn bản hướng dẫn sử dụng nguồn vốn. Đồng thời, tình trạng “bẻ kèo” trong liên kết sản xuất vẫn diễn ra, do tâm lý muốn bán nhanh, chạy theo giá thị trường của một bộ phận nông dân. Điều này khiến doanh nghiệp e ngại ký hợp đồng dài hạn từ 3 – 5 năm.

Ngoài ra, việc phân cấp cho cấp xã trong phê duyệt dự án liên kết cũng đặt ra thách thức về năng lực thực thi của đội ngũ cán bộ cơ sở.

Từ thực tiễn này, TS. Hải đề xuất cần nhanh chóng hoàn thiện cơ chế, chính sách; tận dụng khung chính sách mới giai đoạn 2026–2030 để tháo gỡ điểm nghẽn về vốn; quy hoạch chuỗi liên kết theo lợi thế vùng; xây dựng định mức kinh tế – kỹ thuật; nâng cao năng lực hợp tác xã; giải quyết bài toán “bẻ kèo” và đẩy mạnh chuyển đổi số.

Xây dựng thương hiệu, chuyển đổi số để nâng sức cạnh tranh

Ở góc độ khoa học – công nghệ, ông Huỳnh Hùng Dũng, Phó Giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ Cà Mau cho biết, trong bối cảnh hội nhập sâu rộng, ngành lúa gạo Việt Nam phải chuyển đổi theo hướng nâng cao chất lượng, gia tăng giá trị và phát triển bền vững.

Các thị trường nhập khẩu ngày càng yêu cầu khắt khe về chất lượng, truy xuất nguồn gốc, yếu tố môi trường và tính minh bạch trong chuỗi giá trị. Đây vừa là thách thức, vừa là cơ hội để tái cấu trúc ngành lúa gạo.

Hiện Sở Khoa học và Công nghệ đang triển khai dự án khảo nghiệm giống lúa mới CAMAU3 với tổng kinh phí 3,89 tỷ đồng từ ngân sách và xã hội hóa. Dự án tập trung khảo nghiệm DUS, VCU cho giống lúa chịu mặn, hoàn thiện hồ sơ công nhận và bảo hộ quyền sở hữu giống.

Song song đó, tỉnh cũng chú trọng phát triển tài sản trí tuệ cho sản phẩm lúa gạo. Hiện đã có 1 chỉ dẫn địa lý “Gạo một bụi đỏ Hồng Dân” và 2 nhãn hiệu chứng nhận “Lúa sạch Thới Bình”, “Lúa sinh thái Cà Mau”. Sáu doanh nghiệp, hợp tác xã đã được hỗ trợ sử dụng các nhãn hiệu này để nâng cao giá trị và khả năng cạnh tranh.

Từ thực tiễn sản xuất, ông Nông Văn Thạch, Chủ tịch HĐQT, Giám đốc HTX Nông nghiệp tổng hợp Ba Đình chia sẻ kinh nghiệm ứng dụng công nghệ trong sản xuất lúa.

HTX đã sử dụng drone và máy sạ cụm giúp gieo sạ nhanh, đồng đều, tiết kiệm giống, giảm chi phí và hạn chế sâu bệnh. 100% diện tích được thu hoạch bằng máy gặt đập liên hợp, giảm thất thoát sau thu hoạch. Đồng thời, HTX ứng dụng phần mềm FaceFarm để quản lý và truy xuất nguồn gốc sản phẩm.

“Việc chuyển đổi số cần thực hiện theo chuỗi liên kết từ khâu sản xuất đầu vào và đầu ra cho sản phẩm và đưa sản phẩm đến người tiêu dùng, để đảm bảo được lợi ích cho người sản xuất. Việc liên kết tiêu thụ sản phẩm hiện còn chưa ổn định còn gặp nhiều khó khăn, thị trường biến động lớn”, ông Thạch chia sẻ.

Hội thảo cũng là dịp để các doanh nghiệp và hợp tác xã ký kết biên bản ghi nhớ, hợp đồng bao tiêu sản phẩm, góp phần mở rộng vùng nguyên liệu ổn định, nâng cao hiệu quả sản xuất.

Với những giải pháp đồng bộ từ cơ chế chính sách, khoa học công nghệ đến tổ chức sản xuất, ngành lúa gạo Cà Mau đang từng bước chuyển mình theo hướng hiện đại, bền vững và có giá trị gia tăng cao hơn trong chuỗi cung ứng toàn cầu.

Lê Sơn