Vì sao có hiện tượng “lạm phát sáng kiến” ở nhiều trường phổ thông?

Sáng kiến là tiêu chí quan trọng trong phong trào thi đua ở các nhà trường phổ thông.

Theo quy định hiện hành tại Nghị định 13/2012/NĐ-CP ban hành điều lệ sáng kiến, sáng kiến phải là giải pháp mới, đã được áp dụng trong thực tế và mang lại hiệu quả nhất định.

Mục tiêu ban đầu của sáng kiến là khuyến khích giáo viên đổi mới phương pháp dạy học, cải tiến công việc chuyên môn.

Tuy nhiên, trong thực tế triển khai tại nhiều trường phổ thông, sáng kiến dần gắn chặt với điều kiện xét thi đua, khen thưởng, dẫn đến tình trạng “lạm phát sáng kiến”.

Sáng kiến nhiều nhưng chất lượng chưa tương xứng

Theo ghi nhận của người viết là giáo viên, ở nhiều trường phổ thông hiện nay, gần như năm nào giáo viên cũng phải chuẩn bị sáng kiến. Thời điểm hoàn thành thường rơi vào khoảng tháng 3 của năm học, khi hồ sơ thi đua bắt đầu được tổng hợp.

Tuy vậy, sau khi được công nhận, phần lớn sáng kiến ít được đưa vào sinh hoạt chuyên môn hoặc áp dụng rộng rãi trong giảng dạy. Nhiều bản sáng kiến chỉ dừng lại ở hồ sơ lưu trữ của nhà trường.

Trong quá trình xét thi đua, sáng kiến trở thành một điều kiện quan trọng. Vì vậy, không ít giáo viên viết nhiều sáng kiến để đủ điều kiện xét danh hiệu.

Có trường hợp giáo viên một năm viết hai sáng kiến, hai năm viết bốn sáng kiến để đủ điều kiện xét bằng khen của Ủy ban nhân dân tỉnh do cá nhân có hai năm liền hoàn thành tốt nhiệm vụ. (Nếu hai năm liền hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ, cá nhân chỉ cần hai sáng kiến là đủ điều kiện được xét).

Khi số lượng sáng kiến được đặt lên hàng đầu, nhiều nội dung không còn bám sát thực tế chuyên môn của giáo viên.

Có giáo viên viết sáng kiến về nâng cao hiệu quả công tác chủ nhiệm, nhưng lớp được giao chủ nhiệm trong nhiều tháng của năm học lại thường xuyên xếp thứ hạng thấp trong các phong trào của nhà trường. Hoặc có trường hợp khác viết sáng kiến về ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong dạy học, nhưng việc soạn giáo án điện tử cơ bản vẫn còn lúng túng.

Bên cạnh đó, cách ghi tên tác giả trong một số sáng kiến cũng bộc lộ vấn đề. Có sáng kiến ghi nhiều đồng tác giả, nhưng thực tế chỉ một người chịu trách nhiệm chính về nội dung.

Ngoài ra, công cụ AI giúp việc soạn thảo sáng kiến nhanh hơn, nhưng cũng làm xuất hiện những bản viết vội, số liệu chưa sát thực tế. Khi kiểm tra chưa chặt chẽ, các sáng kiến này vẫn được đưa vào xét duyệt.

Khi việc xét duyệt chưa bám sát quy định

Theo quy định, một sáng kiến phải đáp ứng ba điều kiện quan trọng: có tính mới; đã được áp dụng hoặc áp dụng thử tại đơn vị; và mang lại lợi ích thiết thực.

Như vậy, sáng kiến không chỉ là một bản báo cáo lý thuyết mà phải gắn với thực tiễn công việc. Tuy nhiên, trong quá trình triển khai, việc xét duyệt ở một số nơi lại thiên về hình thức hồ sơ hơn là kiểm chứng hiệu quả thực tế.

Vì vậy, có những sáng kiến được công nhận nhưng chưa tạo chuyển biến rõ rệt trong dạy học. Một số sáng kiến chỉ dừng ở mức mô tả ý tưởng hoặc được chỉnh sửa từ nội dung cũ.

Một tiêu chí quan trọng khác là khả năng áp dụng và nhân rộng. Quy định nêu rõ sáng kiến có thể được công nhận hiệu quả khi giải pháp đã được áp dụng tại đơn vị hoặc được đơn vị khác tiếp nhận và triển khai.

Trong thực tế, việc đánh giá tiêu chí này đôi khi chưa được thực hiện đầy đủ. Nhiều sáng kiến được công nhận ở cấp cơ sở nhưng chưa có minh chứng rõ ràng về việc áp dụng rộng rãi.

Một nguyên nhân đáng chú ý khác là cách chấm sáng kiến ở một số đơn vị còn khá dễ dãi. Hội đồng chấm sáng kiến thường gồm giáo viên và cán bộ quản lý trong cùng trường. Quan hệ đồng nghiệp khiến việc đánh giá đôi khi mang tâm lý nể nang.

Bên cạnh đó, nhiều hội đồng còn thiếu công cụ thẩm định chuyên môn để kiểm tra sâu nội dung sáng kiến, đặc biệt là việc xác minh số liệu, minh chứng áp dụng và hiệu quả thực tế.

Kì vọng từ những thay đổi chính sách

Dự thảo sửa đổi Luật Thi đua – Khen thưởng với một số điểm đáng chú ý. Theo đó, để được công nhận danh hiệu Chiến sĩ thi đua cơ sở, cá nhân phải đồng thời hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ và có sáng kiến được công nhận.

Cần biết thêm, quy định về đánh giá viên chức cũng xác định tỷ lệ người được xếp loại hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ trong một đơn vị không vượt quá khoảng 20% tổng số người được đánh giá theo Nghị định 90/2020/NĐ-CP, sửa đổi bởi Nghị định 48/2023/NĐ-CP.

Khi việc xếp loại hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ được thực hiện đúng tỷ lệ, số cá nhân đủ điều kiện xét danh hiệu Chiến sĩ thi đua cơ sở sẽ giảm đáng kể. Khi đó, việc viết và công nhận sáng kiến khó có thể diễn ra theo hướng tràn lan như trước.

Có thể khẳng định, sáng kiến vẫn giữ vai trò cần thiết trong hoạt động giáo dục. Những giải pháp có chất lượng có thể giúp giáo viên cải tiến phương pháp dạy học và nâng cao hiệu quả công việc.

Vì vậy, chủ tịch hội đồng thi đua của mỗi đơn vị cần quán triệt đầy đủ các quy định về điều kiện công nhận sáng kiến.

Việc xét duyệt sáng kiến cần chú trọng tính mới, hiệu quả áp dụng và khả năng nhân rộng. Hồ sơ minh chứng cần được kiểm tra kỹ lưỡng, đặc biệt là các số liệu và kết quả thực tế.

Khi việc xét duyệt được thực hiện nghiêm túc, sáng kiến sẽ trở lại đúng vị trí, là giải pháp chuyên môn xuất phát từ thực tiễn dạy học, thay vì chỉ là một thủ tục trong hồ sơ thi đua.

(*) Văn phong, nội dung bài viết thể hiện góc nhìn, quan điểm của tác giả.

Theo dõi Văn Hóa Sự Kiện trên