Luật Thủ đô (sửa đổi): Tăng quyền tự chủ, tạo động lực thể chế cho Hà Nội

Tăng phân cấp, trao quyền để phát huy nguồn lực

Ông Nguyễn Quốc Hoàn, Vụ trưởng Vụ Công tác xây dựng văn bản quy phạm pháp luật, Bộ Tư pháp cho hay, dự án Luật Thủ đô (sửa đổi) được xây dựng trên quan điểm thể chế hóa đầy đủ, kịp thời các chủ trương, đường lối của Đảng về xây dựng, phát triển và bảo vệ Thủ đô; bảo đảm phù hợp với Hiến pháp 2013 đã được sửa đổi, bổ sung một số điều theo Nghị quyết số 203/2025/QH15 của Quốc hội và các cam kết, điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên.

Các cơ chế, chính sách phải có tính đặc thù, vượt trội; kế thừa, phát triển các quy định đã được thực tiễn kiểm nghiệm tốt, khắc phục bất cập, hạn chế của Luật Thủ đô năm 2024; kế thừa Nghị quyết số 258/2025/QH15 của Quốc hội thí điểm một số cơ chế, chính sách đặc thù để thực hiện các dự án lớn, quan trọng trên địa bàn Thủ đô; các cơ chế, chính sách đặc thù đang thí điểm cho các tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương.

Tinh thần xuyên suốt là “trao quyền mạnh hơn – phân cấp, phân quyền toàn diện hơn – trách nhiệm giải trình rõ ràng hơn”. Cơ chế, chính sách đặc thù phát triển Thủ đô phải có trọng tâm, trọng điểm, phù hợp với bối cảnh thực tiễn phát triển của địa phương và phù hợp với khả năng cân đối nguồn lực của Nhà nước, tạo động lực, đột phá mới cho Thủ đô, từng bước giải quyết các “điểm nghẽn”, thách thức và tạo thể chế thuận lợi, dẫn đường, đáp ứng yêu cầu của giai đoạn phát triển mới.

Dự thảo Luật Thủ đô (sửa đổi) gồm 9 chương, 42 điều; có quy định mới, đặc thù, đột phá về cơ chế, chính sách phát triển Thủ đô như khẳng định địa vị pháp lý đặc thù của Thủ đô là trung tâm chính trị – hành chính quốc gia của Thủ đô; nơi đặt trụ sở của các cơ quan Trung ương của Đảng, Nhà nước và các tổ chức chính trị – xã hội, cơ quan đại diện ngoại giao, tổ chức quốc tế; là trung tâm lớn về kinh tế; dẫn đầu cả nước, vươn tầm khu vực và quốc tế về văn hóa, khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, giáo dục, y tế và giao dịch quốc tế.

Đồng thời khẳng định giá trị pháp lý của Luật Thủ đô là luật cơ bản, có tính chất đặc thù được ưu tiên áp dụng tại Thủ đô. TP. Hà Nội được lựa chọn áp dụng quy định của pháp luật thuận lợi cho phát triển Thủ đô ở các văn bản ban hành sau Luật Thủ đô có quy định khác về cùng một vấn đề.

Bổ sung nguyên tắc về phân quyền cho chính quyền Thủ đô nhằm thể chế hóa chủ trương phân quyền mạnh mẽ, tối đa, toàn diện cho TP. Hà Nội, trừ các lĩnh vực quốc phòng, an ninh, đối ngoại, tôn giáo, dân tộc và các lĩnh vực khác có liên quan đến chủ quyền và lợi ích quốc gia. Song song với đó là hoàn thiện các quy định để đảm bảo tổ chức thực hiện hiệu quả việc giám sát chặt chẽ, kiểm tra và trách nhiệm giải trình khi thực hiện các quy định của Luật.

Liên quan đến phát triển Thủ đô theo Quy hoạch tổng thể Thủ đô, dự thảo Luật bổ sung cơ chế, chính sách đặc biệt để thu hút, sử dụng hiệu quả các nguồn lực tài chính, đầu tư, tổ chức bộ máy, biên chế; mở rộng thẩm quyền ban hành văn bản quy phạm pháp luật cho HĐND, UBND TP. Hà Nội có quyền ban hành các quy định mới hoặc khác với quy định của Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ; các bộ và cơ quan ngang bộ để thực hiện thẩm quyền của chính quyền địa phương trong việc xây dựng và phát triển Thủ đô…

Cơ chế tài chính-chìa khóa huy động nguồn lực phát triển

Trong quá trình xây dựng dự thảo luật, Bộ Tư pháp đã phối hợp với UBND TP. Hà Nội và các bộ, ngành tổ chức nhiều hội thảo, lấy ý kiến chuyên gia để hoàn thiện chính sách.

Phát biểu tại các phiên họp trong quá trình xây dựng dự án Luật, Bộ trưởng Bộ Tư pháp Nguyễn Hải Ninh nhấn mạnh, một trong những nội dung cốt lõi của Luật Thủ đô (sửa đổi) là cơ chế tài chính, ngân sách. Theo Bộ trưởng, Luật cần thiết kế các cơ chế, chính sách đủ mạnh để thu hút nguồn lực, đồng thời “cởi trói” về cơ chế cho Hà Nội trong khai thác và sử dụng hiệu quả các nguồn lực như đầu tư công, đất đai gắn với quy hoạch, tài sản công và ngân sách, đáp ứng yêu cầu phát triển của Thủ đô.

Tại các cuộc họp tham vấn, lấy ý kiến phục vụ xây dựng dự án Luật do Bộ Tư pháp chủ trì, nhiều chuyên gia trong lĩnh vực tài chính, đầu tư cũng đã đề xuất các giải pháp nhằm hoàn thiện cơ chế huy động nguồn lực cho Hà Nội.

TS Lê Duy Bình, Giám đốc Economica Việt Nam cho rằng, việc xây dựng nguồn lực cho Hà Nội cần dựa trên tư duy đổi mới, tránh tập trung quá nhiều vào các giải pháp tăng thu ngân sách đơn thuần như bổ sung các khoản thu, phí và lệ phí. Theo ông, những biện pháp này tuy cần thiết nhưng chưa đủ để tạo động lực tăng trưởng bền vững.

Do đó, cần khai thác hiệu quả những lợi thế cạnh tranh riêng của Hà Nội để xây dựng các cơ chế, chính sách nhằm phát huy nguồn lực của Thủ đô. Một hướng tiếp cận quan trọng là khai thác hiệu quả tài sản công và tài sản nhà nước, không chỉ giới hạn ở đất đai mà còn bao gồm không gian trên cao và không gian ngầm.

Đối với khu vực kinh tế tư nhân, trên cơ sở Nghị quyết số 68-NQ/TW của Bộ Chính trị, cần có các cơ chế đặc thù, vượt trội để khuyến khích doanh nghiệp đầu tư mạnh mẽ hơn vào các lĩnh vực như đổi mới sáng tạo, khoa học – công nghệ. Bên cạnh đó, Hà Nội cũng cần tập trung khai thác các lợi thế so sánh đặc thù như công nghiệp văn hóa và kinh tế tri thức, qua đó hình thành các mô hình tăng trưởng mới và nâng cao sức cạnh tranh của Thủ đô.

Ở góc độ quản lý tài chính, bà Hoàng Thị Hồng (Bộ Tài chính) cho rằng, Luật Thủ đô (sửa đổi) cần được tiếp cận như một công cụ kiến tạo phát triển, thay vì chỉ là cơ chế quản lý hành chính đặc thù. Theo đó, vai trò của Nhà nước cần chuyển từ quản lý, kiểm soát sang định hướng, dẫn dắt và tạo động lực phát triển nhằm khai phóng và sử dụng hiệu quả các nguồn lực của Thủ đô.

Trong lĩnh vực huy động và phân bổ nguồn lực, Luật cần ưu tiên thể chế hóa các cơ chế tài chính phát triển, đồng thời định hướng rõ mô hình tăng trưởng của Hà Nội dựa trên kinh tế tri thức, đổi mới sáng tạo, khoa học-công nghệ và các ngành dịch vụ giá trị cao.

Các chính sách ưu đãi và hỗ trợ đầu tư cũng cần được thiết kế có chọn lọc, tập trung vào những lĩnh vực có khả năng tạo giá trị gia tăng và lan tỏa tri thức như khoa học – công nghệ, công nghiệp văn hóa, giáo dục – đào tạo chất lượng cao, kinh tế số, kinh tế xanh và kinh tế tuần hoàn.

Việc luật trao thêm quyền chủ động cho chính quyền Thành phố cũng phù hợp với xu hướng đẩy mạnh phân cấp, giảm thủ tục hành chính và tăng tính linh hoạt trong điều hành, nhằm tạo môi trường thuận lợi cho người dân và doanh nghiệp.

Với khung thể chế mới, Hà Nội được kỳ vọng không chỉ giữ vai trò trung tâm chính trị – hành chính quốc gia, mà còn trở thành động lực phát triển kinh tế, khoa học và đổi mới sáng tạo của cả nước trong giai đoạn tới.

Diệu Anh