Một số món ăn đặc sắc phải thử khi đến Phú Thọ mới

Cơm lam – Hương vị núi rừng trong lòng “Phú Thọ Mới”

Du khách khi đặt chân đến vùng Hòa Bình (cũ) nay là một phần của Phú Thọ Mới, hẳn không còn xa lạ với món cơm lam, một trong những tinh hoa ẩm thực của dân tộc Mường. Để có được một ống cơm lam thơm ngon chuẩn vị, người Mường đã rất cầu kỳ chọn nguyên liệu đến chế biến, tất cả đều gắn liền và hài hòa với thiên nhiên. Những ống tre, nứa hoặc ống hóp tươi được lựa chọn dài khoảng 20-30 cm từ những cây không quá non và không quá già. Đặc biệt, loại cây bánh tẻ sẽ có nước ở trong từng đốt ống, người ta sử dụng luôn thứ nước đó để nướng cơm thì cơm có vị thơm, ngọt riêng biệt. Gạo được ngâm khoảng 8 – 12 tiếng để cho hạt gạo mềm, dễ chín, sau đó cho vào trong ống rồi nén thật chặt, lấy lõi ngô, lá chuối hoặc mẩu mía nút kín đầu còn lại và đem xếp lên một chiếc kiềng. Khi nướng phải nướng bằng than củi và xoay đều những ống cơm, khi thấy mùi thơm từ ống Lam bay ra có nghĩa là cơm đã chín. Sau đó, chẻ bỏ lớp vỏ cứng bên ngoài rồi bóc từng miếng vỏ sao cho vẫn giữ được lớp màng bọc xung quanh, như vậy cơm lam mới thực sự ngon. Cơm có thể ăn với thịt gà, thịt lợn rang băm nhỏ, măng chua… nhưng ngon nhất vẫn là chấm với muối vừng.

Bánh sắn

Đến với Phú Thọ du khách sẽ được thưởng thức văn hoá ẩm thực mang đậm bản sắc của miền quê trung du với đặc sản bánh sắn. Đây là loại bánh dân dã đã để lại khá nhiều ấn tượng mới lạ, sâu sắc cho du khách thập phương mỗi khi ghé thăm quê hương Phú Thọ.Không biết từ bao giờ đối với người dân Phú Thọ loại bánh này đã trở nên rất đỗi quen thuộc và là thứ bánh không thể thiếu trong sinh hoạt hàng ngày. Món ăn không chỉ thơm bùi của vị sắn nếp đặc sản nơi đây mà còn béo ngậy quyến rũ lòng người.

Để làm ra những chiếc bánh ngon, trước tiên phải chọn được nguyên liệu tốt đó là loại sắn nếp củ trắng, thân mập có nhiều bột, vị ngọt thơm, khi luộc sắn bở tung trắng xốp. Cách làm loại bánh này khá đơn giản: Sắn bóc vỏ, rửa sạch, lọc bỏ xơ dùng bàn mài sắn thành bột đánh nhuyễn. Vắt lấy bã còn nước để lắng gạn lấy tinh bột rồi nhào bã cùng tinh bột cho mịn nhuyễn, nắn thành từng chiếc bánh nhỏ xinh. Nhân bánh gồm: Thịt mỡ, hành tươi, đỗ xanh bỏ vỏ nấu chín. Phi hành mỡ thơm cùng đỗ xanh, thịt mỡ nêm gia vị cho vừa để làm nhân bánh. Bột sắn nặn thành những chiếcbánh xinh xinh hình tròn hoặc khum dẹt, dùng lá chuối bọc bên ngoài từng chiếc bánh để khi xôi bánh không bị dính vào nhau. Lần lượt xếp bánh vào nồi đồ xôi. Đun nồi xôi nhỏ vừa để bánh chín đều. Sau 40 phút bánh sẽ lên mùi thơm ngậy của sắn nếp vànhân đậu thịt. Khi bóc chiếc bánh, bên ngoài có màu xanh nhạt từ màu xanh của láchuối, bên trong bánh có màu trắng và ở giữa là nhân. Do vậy, màu sắc của bánh rất hài hòa và đẹp mắt. Khi ăn, bánh sắn để lại dư vị đậm đà khó quên có vị thơm của sắnlẫn vị bùi, béo của nhân đỗ xanh, hành, thịt băm tạo nên cảm giác vừa thanh vừa ngon khi thưởng thức.

Thịt chua đặc sản trứ danh của Phú Thọ

Thịt chua Thanh Sơn là món đặc sản nổi tiếng của Phú Thọ, được người Mường chế biến công phu từ những nguyên liệu sạch và tự nhiên. Thịt lợn dùng để làm món này thường là thịt lợn mán, được nuôi thả rông trên đồi, ăn rau cỏ tự nhiên nên thịt săn chắc và thơm ngon.

Thịt sau khi rửa sạch được thái thành miếng vuông nhỏ, ướp với thính gạo rang xay mịn, muối và lá ổi rửa sạch, thái nhỏ. Hỗn hợp này được ủ trong khoảng 2–3 ngày để lên men tự nhiên, tạo nên hương vị đặc trưng. Thịt chua Thanh Sơn có vị chua thanh, thơm dịu, thường được thưởng thức cùng lá sung, lá mơ, tương ớt hoặc nước chấm chua ngọt. Đây là món ăn dân dã nhưng đậm đà bản sắc, thường được dùng làm món nhậu hoặc ăn kèm với cơm, mang đến trải nghiệm ẩm thực độc đáo của vùng đất Phú Thọ.

Xôi ngũ sắc đặc sản dân tộc Mường ở Phú Thọ

Xôi ngũ sắc không chỉ là món ăn quen thuộc của đồng bào dân tộc Mường – Phú Thọ mà còn là nét văn hóa rất riêng thể hiện sự khéo léo tinh tế. Để có một đĩa xôi ngũ sắc ngon, đẹp mắt cần phải tuân thủ nghiêm ngặt khâu chọn gạo nếp, nguyên liệu tạo màu cho xôi và các công đoạn ngâm gạo, đồ xôi… Gạo nếp được đồng bào lựa chọn là gạo nếp Gà gáy Phú Thọ – hạt gạo nếp phải căng mẩy, được ngâm trước 5 tiếng để  khi đồ lên sẽ dẻo, thơm và bóng. Để nhuộm màu cho xôi ngũ sắc, người Mường dùng lá cây có sẵn trong vườn như: màu đỏ được tạo nên từ cây cẩm đỏ, màu tím từ lá cây cẩm tím, màu xanh từ hoa đậu biếc, màu vàng của nghệ tươi, màu trắng là màu nguyên bản của gạo nếp. Tiếp đó là sự cầu kỳ trong khâu nấu lá, giã lá, củ để lấy nước màu dùng cho việc trộn và ngâm gạo nếp tạo màu. Khâu đồ xôi cũng đòi hỏi sự cầu kỳ không kém, gạo đã trộn màu được bỏ từng lượt vào chõ bằng gỗ chuyên dùng. Gạo nhuộm màu vàng, đỏ, tím thường được rải ở lượt dưới cùng trõ đồ, ngăn cách nhau bằng lá chuối và trên cùng chắc chắn phải là lớp gạo nếp nguyên bản màu trắng. Quá trình đồ xôi ngũ sắc cũng đòi hỏi phải có một sự cảm nhận đủ chuẩn của người nấu để xôi vừa chín tới, vừa đượm màu. Người Mường luôn canh lửa vừa, khi nào nếp có mùi thơm là xôi đã chín, hạt xôi bóng đẹp nhưng không ướt, khi nguội hạt se lại nhưng vẫn mềm, dẻo và thơm đặc trưng.

Với người Mường, 5 màu: đỏ, tím, vàng, xanh, trắng của xôi tượng trưng cho triết lý ngũ hành âm dương và con người hòa hợp. Màu đỏ tượng trưng cho Hỏa, màu tím tượng trưng cho Thủy, màu vàng là Thổ, màu xanh tượng trưng cho Mộc và màu trắng tượng trưng cho Kim. Đồng thời, nó còn thể hiện tình cảm đoàn kết của dân tộc Mường nói riêng và các dân tộc ở miền Tây Bắc nói chung.

Cá nướng nổi danh đất Phú Thọ

Cá nướng sông Đà rất đa dạng, nhiều loại được coi là đặc sản nước ngọt, như: Cá lăng, cá măng, cá chép, cá thiểu, cá nheo, cá trắm… Theo kinh nghiệm của những người nướng cá, để có được món cá thơm ngon, điều kiện đầu tiên phải là cá tươi. Sau khi làm sạch, cá được ngâm trong nước muối cho tự sạch ruột. Sau đó, xát muối quanh thân. Người ta dùng nẹp tre để tạo thành kẹp, với cá thiểu, cá măng, cá nheo nhỏ, mỗi kẹp chừng 8-10 con tùy theo kích cỡ. Với những loại cá lớn như trắm, chép, lăng…, mỗi kẹp chỉ một con. Có người lại dùng que tre tươi xiên cá thành từng xiên, mỗi xiên khoảng vài con. Sau đó, những xiên kẹp cá được đặt trên bếp than củi và nướng đến khi cá vàng đều, sém cạnh là được. Có người cầu kỳ còn tẩm ướp các loại gia vị như: Gừng, sả, riềng, hành, hạt dổi. Khi nướng, phải luôn tay quạt than và lật cá, để không bị cháy cạnh hoặc ám nhiều khói sẽ mất mùi thơm tự nhiên. Cá nướng xong được đặt trên lá chuối xanh, ăn kèm với lá sấu non, lá lốt, hay lá đinh lăng và chấm muối ớt. Cá nướng thơm ngon, thịt chắc, da giòn, sém cạnh, mặn vừa đủ. Thịt cá ngọt chấm muối, cuộn trong lá lốt vừa làm mất mùi tanh của cá vừa làm vị cá thêm đậm đà, càng ăn càng ngọt. Hương thơm lừng của thịt cá tươi, vị mặn mòi của muối quyện với hương tre thoang thoảng khiến du khách khó lòng bỏ qua. Đây không chỉ là sự thích thú khi chiêm ngưỡng một nét văn hóa của người Mường, mà còn được thưởng thức một đặc sản dân dã đậm đà hương vị của núi rừng.

Rượu cần nét văn hóa của người Mường

Từ những thung lũng xanh mướt của Hòa Bình (cũ), rượu cần – linh hồn mà còn là di sản văn hóa của người Mường, đã trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống tinh thần của các dân tộc nơi đây. Không chỉ là thức uống, rượu cần còn là nghệ thuật, là sự kết nối giữa con người với thiên nhiên. Mỗi dịp lễ hội, tiếng sáo diều, tiếng trống chiêng vang lên cùng với những chiếc ống cần được đưa lên mời chào, rượu cần không chỉ đượm vị ngô, gạo nương bằng những bí quyết riêng biệt để tạo nên thức uống có hương vị đặc trưng này.

Để có được bình rượu cần ngon phải kể đến nen rượu đó là linh hồn của vò rượu, thứ men ngon nhất từ trước tới nay mà người Mường hay dùng là men lá, một loại men chế biến từ lá cây trên rừng, từ những nguyên liệu đặc biệt như: ớt, gừng, riềng, lá mít, lá ổi và nhiều lá cây rừng như lá mâm xôi, vỏ long não, dây thảo quả rừng, lá lọt núi… và một thành phần không thiếu là vỏ cây gỗ mun đã làm ra thứ rượu ngọt ngào, có lợi cho sức khỏe mang giá trị tinh thần và văn hóa cộng đồng sâu sắc.

Nguyên liệu đồ rượu cần gồm gạo nếp, trấu và men rượu. Gạo nếp được ngâm qua một đêm để mềm, trấu thì phải rửa thật sạch, phơi khô sau đó trộn đều tất cả gạo, trấu với nhau cho vào đồ (đun lên). Sau khi đồ chín gạo thành cơm thì cho ra để nguội rồi mới trộn men vào và tiếp tục ủ một đêm để lên men (để men rượu ngấm hết vào cơm, trấu). Người trộn men phải làm sao cho men thật đều, ngấm vào từng hạt cơm, hạt trấu. Có như thế rượu mới dùng được lâu. Tuy nhiên, nếu nhiệt độ không đủ ấm thì rượu sẽ không lên men được và toàn bộ các công đoạn trước coi như bỏ đi hết. Có cố làm tiếp thì rượu cũng chua, nhạt, không uống được. Khi rượu lên men thành công thì người ta sẽ cho vào vò ủ rượu chờ đến lúc uống được. Vò ủ phải được đậy kín để tránh không khí làm hỏng rượu. Vào mùa nóng thì chỉ khoảng 20 ngày là chất rượu đã ngọt nhưng mùa lạnh thì phải hơn một tháng mới có thể dùng được.

Rượu cần không chỉ giữ vững vị thế là một phần của truyền thống và văn hóa, mà còn được sử dụng như một biểu tượng của sự hiếu khách và tinh thần cộng đồng mà người dân luôn nỗ lực gìn giữ.

Bánh hòn, cháo se, Hương canh

Cháo se, bánh hòn có ở một số địa phương của Phú Thọ nhưng ngon nhất là ở xã Bình Nguyên, tỉnh Phú thọ. Bột gạo được chia làm hai phần: một phần đem thổi xôi, một phần để sống, nhào với nhau cho đến khi không dính tay mới đem se cháo và nặn bánh. Nấu cháo se phải chọn loại thịt sao cho khi ăn phải vừa ngọt, vừa béo mà không ngấy. Thông thường khi ăn thì chiếc bánh được cắn đôi, nhúngvào bát cháo cho nước cháo ngấm vào mảnh bánh, để thấy bánh có độ dẻo mà lại dai, không cứng, không thô ráp, có thể ăn cùng nước chấm.

Cá thính lập thạch

Cá Thính là đặc sản của vùng ven sông Lô của xã Lập Thạch. Cá Thính được làm từ cá tươi nước ngọt (ngon nhất là cá quả, cá diếc, cá mè, cá trôi) ướp với thính để lên men chua, làm chín món ăn tự nhiên. Gỡ cá ra thịt có màu mân chín.

Người ta thường dùng cá thính ăn sống với các gia vị rau thơm khi uống rượu hoặc rán ăn với cơm. Hiện nay cá Thính đã trở thành đặc sản đặc trưng của Phú Thọ.

Chả lá bưởi

Thịt lợn ba chỉ thái con chì, ướp nước mắm hành; lá bưởi bánh tẻ dọc đôi, cuốn mỗi miếng thịt một nửa lá, đưa vào kẹp tre nướng trên than hồng. Lúc nướng chả, mỡ lợn gieo xuống than hồng làm dậy lên ngọn lửa cho đến khi lá bưởi se lại ngả màu hơi tím là chả đã chín. Khi ăn lá bưởi có vị thơm giòn, gẫy mảnh lẫn vào thịt săn vàng làm tiêu tan sự ngấy và có chút đăng tê tê đầu lưỡi.

Thịt gà nấu măng chua hạt Dổi

Với nguyên liệu từ măng tre rừng, thịt gà đồi và hạt Dổi, người Mường chế biến món thịt gà nấu măng chưa hạt Dổi rất ngon và thơm. Thịt gà sau khi đã làm sạch, chặt nhỏ miếng vừa ăn rồi cho vào nồi trộn lẫn với măng chua thật kỹ sao cho thịt gà quyện đều với măng, sau đó cho nước vừa đủ rồi đun khoảng nửa giờ là chín. Trước khi múc ra bát thì nướng vài hạt Dổi, giã nhỏ rắc vào đảo đều là được, khi ăn miếng măng chua chín mềm và rất đậm đà. Thịt gà nấu măng chua hạt Dổi là món ăn chỉ có ở vùng núi của đồng bào dân tộc tỉnh Phú Thọ và trở thành đặc sản riêng được khách du lịch rất ưa thích.

Phú Thọ không chỉ là nơi cội nguồn dân tộc, mà còn là vùng đất lưu giữ tinh hoa ẩm thực Việt, nơi mỗi món ăn là một câu chuyện văn hóa, mỗi hương vị là một phần ký ức khó quên.