Học tập trải nghiệm – xu hướng đào tạo mới

Học tập trải nghiệm đang trở thành xu hướng quan trọng trong giáo dục đại học, khi người học không chỉ tiếp nhận tri thức qua bài giảng, mà còn trực tiếp thực hành, giải quyết vấn đề thực tiễn và tương tác với môi trường nghề nghiệp.

Cách tiếp cận này góp phần thu hẹp khoảng cách giữa đào tạo và thực tiễn, đồng thời nâng cao năng lực ứng dụng và khả năng thích ứng của sinh viên trước yêu cầu ngày càng cao của thị trường lao động.

Đồng đào tạo đại học – doanh nghiệp

Nếu hoạt động giảng dạy chủ yếu dừng ở việc truyền thụ tri thức, sinh viên sẽ ít có cơ hội tham gia nghiên cứu, đổi mới sáng tạo hoặc giải quyết các vấn đề thực tiễn. Đồng thời, khi sự gắn kết giữa giảng dạy, nghiên cứu khoa học với nhu cầu của doanh nghiệp và địa phương còn hạn chế, các trường đại học sẽ khó trở thành động lực phát triển kinh tế – xã hội như kỳ vọng. – GS.TS Nguyễn Thị Thanh Mai – Giám đốc Đại học Quốc gia TPHCM

Sự bắt tay giữa nhà trường và doanh nghiệp trong đào tạo đang mở ra hướng đi mới cho giáo dục đại học, đặc biệt ở các lĩnh vực công nghệ. Dự án đồng đào tạo học phần Phát triển kỹ năng lập trình game ứng dụng trong thực tế (SE116) do Trường Đại học Công nghệ Thông tin (Đại học Quốc gia TPHCM) phối hợp với Tập đoàn VNG triển khai cuối năm 2025 là một ví dụ tiêu biểu.

Không chỉ góp phần nâng cao chất lượng đào tạo ngành Kỹ thuật phần mềm, mô hình này còn phản ánh xu hướng học tập trải nghiệm đang được nhiều cơ sở giáo dục đại học thúc đẩy.

SE116 là học phần chính thức gồm 4 tín chỉ, thuộc khối kiến thức cơ sở ngành của chương trình đào tạo Kỹ thuật phần mềm tại Trường Đại học Công nghệ Thông tin. Khác với phương thức giảng dạy truyền thống, học phần lần đầu được tổ chức theo mô hình đồng đào tạo với sự tham gia trực tiếp của doanh nghiệp, đánh dấu bước đổi mới trong cách tiếp cận đào tạo.

Dự án thu hút 50 sinh viên Khoa Công nghệ phần mềm đăng ký tham gia, chia thành 10 nhóm thực hiện đồ án theo mô hình dự án. Đến cuối năm 2025, 100% nhóm đã hoàn thành và báo cáo sơ bộ kết quả. Từ đánh giá chuyên môn, chương trình lựa chọn ba nhóm xuất sắc nhất trình bày sản phẩm tại lễ tổng kết.

Trong quá trình triển khai, phía VNG đóng vai trò hướng dẫn thực hành chuyên sâu theo quy trình sản xuất game, chia sẻ kinh nghiệm thực tiễn và phản biện quá trình phát triển sản phẩm. Giảng viên của trường đảm nhiệm định hướng học thuật, phương pháp lập trình, tư duy thiết kế hệ thống, chuẩn chất lượng và đánh giá môn học, đồng thời phối hợp chặt chẽ với doanh nghiệp để bảo đảm sản phẩm cuối kỳ đạt yêu cầu.

Ông Lê Hồng Minh – Chủ tịch Hội đồng quản trị Tập đoàn VNG, bày tỏ sự bất ngờ trước chất lượng sản phẩm của sinh viên. Theo ông, nhiều ý tưởng sáng tạo và góc nhìn mới mẻ thường đến từ người trẻ, kể cả khi họ chưa từng tham gia phát triển game nhưng sẵn sàng thử nghiệm và chấp nhận thách thức.

Ví quá trình học tập như một hành trình nhiều cấp độ, ông Minh cho rằng sinh viên đã hoàn thành “level 1” khi tạo ra sản phẩm hoàn chỉnh. Tuy nhiên, mục tiêu tiếp theo là “level 2” – thu hút người dùng và “level 3” – tạo ra giá trị kinh tế. Theo ông, bản chất của việc học không chỉ dừng ở tiếp nhận kiến thức mà phải chuyển hóa thành ứng dụng thực tế và giá trị xã hội. Đại diện doanh nghiệp cũng nhấn mạnh, đào tạo không chỉ là truyền đạt tri thức, mà cần gắn với đầu ra và sự phát triển lâu dài của ngành.

Ở góc độ nhà trường, PGS.TS Nguyễn Tấn Trần Minh Khang – Phó Hiệu trưởng phụ trách Trường Đại học Công nghệ Thông tin, cho biết mục tiêu cốt lõi của chương trình là đưa môi trường doanh nghiệp vào quá trình học tập nhằm tạo đột phá trong đào tạo. Sự đồng hành của doanh nghiệp giúp sinh viên tiếp cận kiến thức và kỹ năng thực tiễn, đồng thời được rèn luyện theo quy trình chuẩn của ngành, từ đó nâng cao năng lực cạnh tranh khi tham gia thị trường lao động.

Theo ông Khang, với mô hình đồng đào tạo, sinh viên được học qua dự án thật, tiêu chuẩn thật và bối cảnh công nghiệp thực tế. Toàn bộ quy trình từ hình thành ý tưởng, thiết kế, phát triển, kiểm thử đến hoàn thiện sản phẩm và trình bày đều được triển khai như trong môi trường doanh nghiệp. Qua đó, sinh viên hình thành tư duy sản phẩm, nâng cao năng lực làm việc nhóm và khả năng triển khai thực tế, góp phần rút ngắn khoảng cách giữa đào tạo đại học và nhu cầu nhân lực của doanh nghiệp.

Xu hướng tất yếu nhưng còn nhiều thách thức

Dự án SE116 là minh chứng sinh động cho mô hình học tập trải nghiệm – phương thức đào tạo đang được nhiều trường đại học áp dụng nhằm tăng cường gắn kết giữa lý thuyết và thực tiễn. Theo cách tiếp cận này, sinh viên không chỉ học trên lớp, mà còn tham gia giải quyết các tình huống thực tế, học theo dự án hoặc trải nghiệm môi trường doanh nghiệp.

TS Nguyễn Quốc Chính – Giám đốc Trung tâm Khảo thí và Đánh giá chất lượng đào tạo thuộc Đại học Quốc gia TPHCM, cho biết thời gian qua, nhiều mô hình học tập trải nghiệm đã được triển khai đa dạng tại các trường thành viên. Tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, mô hình Service Learning kết hợp học tập với phục vụ cộng đồng, góp phần giải quyết các nhu cầu xã hội. Trong khi đó, Trường Đại học Khoa học Tự nhiên triển khai các học phần có hàm lượng trải nghiệm cao như môn Khoa học Trái đất, thu hút đông đảo sinh viên đăng ký.

Theo ông Chính, nhóm nghiên cứu của Đại học Quốc gia TPHCM đã khảo sát hiện trạng học tập trải nghiệm với 438 giảng viên từ 8 trường thành viên. Kết quả cho thấy hơn 46% giảng viên đánh giá quá trình suy ngẫm sau trải nghiệm là yếu tố quan trọng nhất giúp chuyển hóa hoạt động thực hành thành học tập trải nghiệm đúng nghĩa. Tuy vậy, vẫn còn một bộ phận giảng viên đồng nhất học tập trải nghiệm với hoạt động thực hành hoặc đi thực tế đơn thuần.

Khảo sát cũng chỉ ra ba yếu tố then chốt để triển khai hiệu quả học tập trải nghiệm gồm kỹ năng điều phối của giảng viên, hoạt động phản hồi sau trải nghiệm và hệ thống công cụ đánh giá. Trong đó, vai trò dẫn dắt của giảng viên và giai đoạn tổng kết sau trải nghiệm được đặc biệt nhấn mạnh.

Theo TS Chính, quan điểm của giảng viên về học tập trải nghiệm hiện vẫn khá đa dạng. Một số cho rằng phương thức này phù hợp hơn với các ngành kỹ thuật hoặc môn học kỹ năng, trong khi khó áp dụng với những môn mang tính lý luận. Dù vậy, nhìn chung đội ngũ giảng viên có tư duy cởi mở với phương thức mới, song vẫn gặp khó khăn trong việc xác định ranh giới giữa học tập trải nghiệm và thực hành truyền thống, cũng như trong xây dựng công cụ đánh giá khách quan.

Xét tổng thể, hơn 94% giảng viên đã áp dụng học tập trải nghiệm ở các mức độ khác nhau, trong đó 41% triển khai thường xuyên. Điều này cho thấy xu hướng đang chuyển từ giai đoạn thử nghiệm sang triển khai có hệ thống. Các hình thức phổ biến hiện nay gồm giải quyết tình huống (gần 80%), học theo dự án (hơn 55%) và mô phỏng, đóng vai (trên 51%).

Về định hướng, các trường đại học đều xác định lấy người học làm trung tâm, đổi mới phương pháp giảng dạy theo hướng tích cực và gắn học tập trải nghiệm với các chuẩn mực chất lượng quốc tế. Tuy nhiên, quá trình triển khai vẫn đối mặt với nhiều thách thức, nổi bật là thiếu tính hệ thống và định hướng độc lập. Hiện nay, học tập trải nghiệm thường được lồng ghép trong các khái niệm dạy học tích cực, thay vì trở thành chiến lược xuyên suốt ở cấp hệ thống, dẫn đến việc triển khai còn rời rạc và đơn lẻ.

Các trường quốc tế triển khai ra sao?

Trong bối cảnh giáo dục đại học toàn cầu đứng trước yêu cầu đổi mới căn bản và thu hẹp khoảng cách giữa đào tạo với thực tiễn, nhiều trường đại học quốc tế đã đưa học tập trải nghiệm lên tầm chiến lược.

GS.TS Sukhwant Jhaj – Phó Hiệu trưởng phụ trách Đào tạo, Đổi mới học thuật và Thành tích sinh viên của Đại học Bang Arizona (ASU) – đại học nghiên cứu công lập được xếp hạng số 1 về đổi mới sáng tạo tại Mỹ suốt 11 năm liên tiếp – nhấn mạnh rằng học tập trải nghiệm không thể chỉ dừng ở những sáng kiến rời rạc, mà cần trở thành định hướng xuyên suốt ở cấp độ thể chế.

Theo cách tiếp cận của ASU, học tập trải nghiệm là chiến lược trung tâm nhằm gắn kết giáo dục đại học với đời sống và thị trường lao động, thay vì chỉ tập trung truyền thụ tri thức. Khi tấm bằng đại học không còn là “giấy thông hành” bảo đảm thành công nghề nghiệp và tình trạng sinh viên tốt nghiệp làm công việc chưa tương xứng vẫn phổ biến, việc tích hợp trải nghiệm làm việc vào quá trình đào tạo trở thành yêu cầu tất yếu.

Những trải nghiệm làm việc được thiết kế có cấu trúc giúp cải thiện rõ rệt kết quả sau tốt nghiệp, từ thu nhập cá nhân, mức độ hài lòng nghề nghiệp đến nhận thức về giá trị của giáo dục đại học.

Tuy nhiên, các hình thức truyền thống như thực tập thường khó mở rộng quy mô và chưa bảo đảm mọi sinh viên đều có cơ hội tham gia. Vì vậy, vấn đề không chỉ là tăng số lượng vị trí thực tập, mà là tái thiết kế chương trình đào tạo để mọi sinh viên, bất kể điều kiện hay hoàn cảnh, đều có cơ hội tiếp cận trải nghiệm làm việc chất lượng ngay trong quá trình học.

Theo quan điểm này, học tập trải nghiệm không đơn thuần là tham gia một hoạt động, mà là một hành trình được thiết kế có chủ đích: Từ nâng cao nhận thức về cơ hội, lựa chọn trải nghiệm phù hợp, trực tiếp tham gia, đến suy ngẫm để kiến tạo ý nghĩa và biết cách ghi nhận, truyền đạt những kỹ năng tích lũy được. Trong đó, yếu tố phản tư (reflection), khả năng nhận diện kỹ năng chuyển đổi và xây dựng lộ trình nghề nghiệp được xem là những mắt xích quan trọng quyết định giá trị thực chất của quá trình học tập.

Cùng chung định hướng này, ông Kevin Koh – Trưởng bộ phận SMU-X của Đại học Quản lý Singapore, chia sẻ kinh nghiệm triển khai mô hình học tập gắn chặt với hệ sinh thái doanh nghiệp. Chương trình SMU-X – sáng kiến học tập trải nghiệm tiêu biểu của trường – từng được vinh danh với giải thưởng về chiến lược dạy – học tại Times Higher Education (THE) Asia 2025, cho thấy cách tiếp cận này không chỉ có giá trị học thuật, mà còn tạo ảnh hưởng rộng ở cấp khu vực.

Theo ông Kevin Koh, học tập trải nghiệm không phải là trào lưu ngắn hạn, mà là phản ứng chiến lược trước những thay đổi sâu sắc của giáo dục đại học và kỳ vọng nghề nghiệp. Khi nhà tuyển dụng ngày càng coi trọng năng lực phán đoán, khả năng tích hợp kiến thức và thích ứng trong môi trường phức tạp; khi sinh viên mong muốn tính thực tiễn nhưng vẫn yêu cầu chuẩn mực học thuật, học tập trải nghiệm cần được thiết kế như một giải pháp mang tính hệ thống, thay vì chỉ dừng ở đổi mới phương pháp giảng dạy.

SMU-X được triển khai theo mô hình học tập dựa trên dự án với các đối tác doanh nghiệp thực. Sinh viên tham gia giải quyết những vấn đề do doanh nghiệp, tổ chức hoặc cơ quan công đề xuất; giảng viên giữ vai trò định hướng học thuật và thiết kế sư phạm; còn doanh nghiệp tham gia như những “đồng giáo dục” (co-educator) thay vì chỉ là nhà tài trợ. Cách tiếp cận này tạo ra giá trị hai chiều: Sinh viên được học trong bối cảnh thực tiễn, còn đối tác nhận lại các giải pháp, ý tưởng và mô hình có thể ứng dụng trong hoạt động thực tế.

Theo dõi Văn Hóa Sự Kiện trên