Đổi mới tư duy chính sách phát triển thủy sản theo hướng phân cấp, bền vững và quản lý rủi ro

Theo báo cáo của Bộ Nông nghiệp và Môi trường, dự thảo Nghị định quy định các chính sách đầu tư và hỗ trợ đối với tổ chức, cá nhân liên quan, tập trung vào mua bảo hiểm; duy tu, sửa chữa tàu cá vỏ thép; đào tạo, nâng cao năng lực; chuyển đổi nghề khai thác thủy sản vùng biển ven bờ.

Tăng phân cấp, ưu tiên xã hội hóa đầu tư hạ tầng ngành thủy sản

Về chính sách đầu tư, dự thảo phân định rõ nhiệm vụ chi giữa ngân sách Trung ương và ngân sách địa phương. Trong đó, ngân sách Trung ương đầu tư xây dựng hạ tầng thiết yếu của cảng cá loại I; khu neo đậu tránh trú bão cấp vùng; cảng cá, khu neo đậu tại đảo, quần đảo; vùng nuôi trồng, sản xuất giống thủy sản tập trung; hệ thống quan trắc, cảnh báo môi trường, dịch bệnh trong nuôi trồng thủy sản quốc gia; đồng thời hỗ trợ dự án đầu tư hạ tầng thiết yếu đối với cảng cá loại II và khu neo đậu tránh trú bão cấp tỉnh.

Ngân sách địa phương đầu tư các dự án hạ tầng thủy sản do địa phương quyết định; thực hiện bồi thường, hỗ trợ, tái định cư và đầu tư đồng bộ các hạng mục khác của dự án hạ tầng thủy sản trên địa bàn, kể cả dự án do Trung ương đầu tư; đồng thời đảm nhiệm công tác duy tu, bảo trì kết cấu hạ tầng thủy sản do ngân sách nhà nước đầu tư.

Đại diện Bộ Tài chính đề nghị Bộ Nông nghiệp và Môi trường cập nhật các nội dung mới của Luật Ngân sách nhà nước, Luật Đầu tư công, Luật Quy hoạch (ban hành năm 2025); tăng cường phân cấp, phân quyền, Trung ương tập trung ban hành chiến lược, quy hoạch, tiêu chuẩn, định mức, còn địa phương là chủ thể tổ chức thực hiện đầu tư.

Bộ Tài chính nhấn mạnh nguyên tắc giảm dần tỷ trọng chi từ ngân sách nhà nước, tăng tỷ trọng huy động vốn ngoài ngân sách; ưu tiên đầu tư tư nhân, hợp tác công – tư, chỉ sử dụng đầu tư công khi không có nguồn lực khác, phù hợp quy định của Luật Thủy sản về khuyến khích các thành phần kinh tế tham gia đầu tư.

Đồng tình với ý kiến này, Thứ trưởng Bộ Tư pháp Nguyễn Thanh Tú cho rằng dự thảo Nghị định cần điều chỉnh phạm vi chính sách theo hướng tập trung trọng tâm vào sản xuất, nuôi trồng, chế biến thủy sản, ứng dụng khoa học công nghệ và xây dựng thương hiệu; qua đó góp phần giảm áp lực hội nhập quốc tế và khắc phục các cảnh báo về khai thác thủy sản.

Lãnh đạo tỉnh Nghệ An, Quảng Trị kiến nghị làm rõ trách nhiệm ngân sách Trung ương và địa phương trong đầu tư, bổ sung cơ chế hỗ trợ đối với các địa phương khó khăn trong cân đối ngân sách; đồng thời xem xét hỗ trợ đầu tư trung tâm chế biến sâu nhằm nâng cao giá trị gia tăng sản phẩm thủy sản.

Mở rộng hỗ trợ bảo hiểm, đào tạo và chuyển đổi nghề cho ngư dân

Về chính sách hỗ trợ, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã tiếp thu ý kiến của Bộ Tài chính, Ngân hàng Nhà nước và Bộ Tư pháp để hoàn thiện quy định hỗ trợ mua bảo hiểm cho thuyền viên, thân tàu và tài sản của cơ sở nuôi trồng thủy sản trên biển.

Lãnh đạo các tỉnh Thanh Hóa, Quảng Trị, Đắk Lắk cho biết, ngư dân khai thác vùng khơi có nhu cầu rất lớn đối với chính sách bảo hiểm, nếu triển khai hiệu quả sẽ khuyến khích ngư dân vươn khơi, bám biển dài ngày; đề xuất bổ sung đối tượng nuôi trồng thủy sản ven bờ và cửa sông được hỗ trợ chi phí mua bảo hiểm; có chính sách hỗ trợ sinh kế cho ngư dân sau giải bản tàu cá đối với các tàu không còn nhu cầu khai thác để ổn định đời sống, chuyển đổi nghề.

Dự thảo cũng quy định địa phương hỗ trợ chi phí đào tạo, tập huấn, nâng cao năng lực chuyên môn cho người lao động tại cơ sở sản xuất, ương dưỡng giống thủy sản phục vụ nuôi biển là thành viên của tổ chức kinh tế tập thể, tổ chức xã hội nghề nghiệp được pháp luật công nhận; thuyền viên làm việc trên tàu đóng mới, nâng cấp khai thác hải sản xa bờ, tàu dịch vụ hậu cần xa bờ hoặc tàu cá có chiều dài từ 15 m trở lên.

Bên cạnh đó, ngân sách nhà nước hỗ trợ chi phí duy tu, sửa chữa tàu cá vỏ thép đối với chủ tàu đã vay vốn ưu đãi để đóng mới, nâng cấp tàu cá khai thác hải sản xa bờ hoặc làm dịch vụ hậu cần.

Đối với khai thác ven bờ, dự thảo quy định hỗ trợ chuyển đổi nghề cho chủ tàu cá, thuyền viên làm việc trên tàu cá có chiều dài từ 6–12 m đang hoạt động, có nhu cầu và cam kết chuyển sang ngành nghề khác ngoài khai thác thủy sản.

Đại diện Bộ Tài chính đề xuất tiếp cận linh hoạt theo từng dự án và nhu cầu thực tế, không xây dựng khung cứng; đồng thời cho rằng cần rà soát, tránh chồng lấn giữa các chính sách hiện hành đối với lĩnh vực thủy sản. Đối với chính sách bảo hiểm, Bộ lưu ý phải đánh giá tác động ngân sách khi điều chỉnh phạm vi hỗ trợ.

Trong khi đó, Thứ trưởng Nguyễn Thanh Tú đề nghị làm rõ, tách bạch các nhóm chính sách hỗ trợ trong lĩnh vực thủy sản (chính sách đặc thù quốc phòng, hỗ trợ nghề cá, hỗ trợ nông nghiệp, hỗ trợ đầu tư) nhằm tránh chồng lấn; phòng ngừa nguy cơ lạm dụng chính sách, nhất là cơ chế hỗ trợ bảo hiểm; xử lý dứt điểm các vấn đề tồn đọng liên quan đến chuyển tiếp, thanh lý tàu cá và nợ xấu, tránh kéo dài.

Cập nhật, tránh chồng chéo chính sách; ưu tiên dự án công nghệ cao, bền vững

Kết luận cuộc họp, Phó Thủ tướng Trần Hồng Hà đánh giá các ý kiến phát biểu “hết sức tâm huyết, rõ ràng, lý do xác đáng”. Bộ Nông nghiệp và Môi trường phải tiếp thu, rà soát tổng thể hệ thống chính sách hiện hành liên quan đến sản xuất, khai thác, chế biến thủy sản và các đối tượng hoạt động trên biển; cập nhật nội dung mới trong các nghị quyết của Bộ Chính trị về kinh tế tư nhân, khoa học-công nghệ, đổi mới sáng tạo, cùng các luật sửa đổi về đầu tư, quy hoạch, ngân sách và tổ chức chính quyền địa phương 2 cấp.

Phó Thủ tướng cho biết hiện nay có nhiều văn bản, chính sách cùng điều chỉnh lĩnh vực thủy sản, vì vậy, các quy định cần được phân định rõ ràng để tránh chồng chéo, bỏ sót đối tượng hoặc đùn đẩy trách nhiệm trong quá trình tổ chức thực hiện; đồng thời làm rõ mối liên thông giữa Nghị định với các chính sách, pháp luật khác, phân định nội dung đặc thù và nội dung áp dụng chung trên toàn quốc.

Nguyên tắc phân cấp, phân quyền được Phó Thủ tướng nêu rõ là Trung ương tập trung vào những nội dung về chiến lược, quy hoạch, cơ chế chính sách; còn đầu tư, tổ chức thực hiện và quản lý chủ yếu giao chính quyền cấp tỉnh. Việc phân cấp xuống phường, xã phải căn cứ năng lực tổ chức thực hiện, trường hợp không phù hợp thì để chính quyền cấp tỉnh xem xét quyết định, “không đẩy xuống xã hết”.

Về chính sách đầu tư, Phó Thủ tướng yêu cầu xây dựng nguyên tắc và tiêu chí lựa chọn dự án đáp ứng yêu cầu về công nghệ mới, tái cơ cấu khai thác hải sản, chuyển đổi nghề nghiệp, chế biến sâu, bảo vệ môi trường, gắn với quốc phòng – an ninh. Những chính sách mang tính phổ quát phải được đưa vào Nghị định để áp dụng trên toàn quốc; chỉ các nội dung đặc thù mới tách riêng.

Phó Thủ tướng nhấn mạnh, chính sách đầu tư phải gắn với dự án cụ thể, bao gồm đầy đủ các nội dung về đào tạo, chuyển giao công nghệ, tín dụng, đất đai, giao biển và quy hoạch. Bộ Nông nghiệp và Môi trường chịu trách nhiệm về chiến lược, quy hoạch, cơ chế chính sách và quy chuẩn, còn việc quyết định dự án không chỉ trong phạm vi Luật Thủy sản mà còn liên quan đến các luật chuyên ngành về khoa học – công nghệ và đổi mới sáng tạo, chuyển giao công nghệ, do đó cần tiếp cận một cách tổng thể.

Các dự án được hỗ trợ phải có tiêu chí rõ ràng, ưu tiên nuôi xa bờ, công nghệ cao, an toàn, gắn với bảo vệ môi trường; chuyển đổi từ khai thác không bền vững sang nuôi trồng bền vững. Nội dung đào tạo phải nằm trong khuôn khổ dự án đầu tư đã được phê duyệt trên cơ sở hiệu quả.

Hoàn thiện cơ chế bảo hiểm, nghiên cứu lập quỹ hỗ trợ rủi ro trong thủy sản

Đối với chính sách bảo hiểm, Phó Thủ tướng nêu rõ lĩnh vực nông nghiệp, thủy sản có rủi ro thiên tai rất lớn, do đó phải hình thành quỹ hỗ trợ, đồng thời xây dựng cơ chế bảo hiểm hằng năm, với trách nhiệm cụ thể của doanh nghiệp, hộ gia đình, tổ chức cá nhân và Nhà nước. Nhà nước hỗ trợ theo tỷ lệ, phần còn lại do bảo hiểm chi trả, để khi xảy ra sự cố, rủi ro không phải tổ chức cứu trợ theo từng vụ việc; nghiên cứu bổ sung cơ chế bảo hiểm rủi ro đối với hoạt động chuyển giao công nghệ, công nghệ mới, công nghệ cao.

Phó Thủ tướng đề nghị đánh giá kỹ đối tượng và phạm vi bảo hiểm bao gồm tính mạng, tài sản, rủi ro thiên tai và các rủi ro khác có thể phát sinh; có thể xem xét bảo hiểm cho tất cả với mức đóng khác nhau hoặc phân theo vùng hoạt động trên biển. Việc sử dụng bảo hiểm để hỗ trợ ngư dân, người nuôi trồng thủy sản cần được cân nhắc trong tương quan với các công cụ chính sách khác như quy hoạch, đầu tư, khuyến khích và không khuyến khích… Đồng thời, bổ sung nhóm đối tượng là chủ tàu, ngư dân muốn chuyển đổi nghề, giải bản tàu, gắn với các chính sách hiện hành về đào tạo, chuyển đổi nghề nghiệp.

Phó Thủ tướng yêu cầu làm rõ mô hình bảo hiểm trên cơ sở các thể chế sẵn có; quy định cụ thể quyền, trách nhiệm của người đóng – người hưởng và mối quan hệ giữa chủ tàu, doanh nghiệp, thuyền viên; xác định rõ từng loại hình bảo hiểm như tài sản, thiên tai, con người.

Liên quan đến việc lập quỹ hỗ trợ từ ngân sách nhà nước khi ngư dân, người nuôi trồng thủy sản gặp rủi ro, theo Phó Thủ tướng, cần nghiên cứu mô hình quỹ đặt tại địa phương để chủ động xử lý, trường hợp vượt khả năng cân đối thì ngân sách trung ương hỗ trợ.

Cho ý kiến về nhóm chính sách hỗ trợ tàu vỏ thép, Phó Thủ tướng cho rằng cần đánh giá kỹ tác động để quyết định tiếp tục hỗ trợ hay chuyển đổi.

Bên cạnh đó, Phó Thủ tướng đề nghị mở rộng phạm vi đối tượng, bổ sung các nội dung hỗ trợ chủ tàu cá, ngư dân liên quan đến chống khai thác IUU như thiết bị, dữ liệu và chi phí vận hành…

Trao đổi về kiến nghị của địa phương trong chuyển đổi tàu cá sang phục vụ du lịch, vận tải hoặc các hoạt động dịch vụ khác, Phó Thủ tướng thống nhất chủ trương nhưng lưu ý phải tuân thủ đầy đủ quy chuẩn, tiêu chuẩn an toàn.

Minh Khôi