“Trụ đỡ” nông nghiệp trước áp lực giá: Cần chuyển mạnh từ sản lượng sang giá trị

Giữ vững vai trò trụ đỡ trong bối cảnh nhiều biến động

Theo số liệu của Tổng cục Thống kê, GDP quý I/2026 ước tăng 7,83% so với cùng kỳ năm trước, cao hơn mức tăng 7,07% của quý I/2025. Trong đó, khu vực nông, lâm nghiệp và thủy sản tăng 3,58%, tiếp tục đóng góp quan trọng vào tăng trưởng chung của nền kinh tế.

Trong bối cảnh kinh tế thế giới còn nhiều bất định, yêu cầu tăng trưởng cao được đặt ra ngay từ đầu năm, Chính phủ xác định ngành nông nghiệp không chỉ là trụ đỡ mà còn phải trở thành động lực mới cho phát triển, hướng tới mục tiêu xuất khẩu 100 tỷ USD vào năm 2030.

Sản xuất nông nghiệp quý I ghi nhận nhiều điểm sáng. Nhóm cây lâu năm tăng trưởng khá, trong đó sầu riêng tăng khoảng 15%, mít tăng 12,8%, thanh long tăng 3,1%. Chăn nuôi tiếp tục phục hồi với tổng đàn lợn tăng 2,9%, gia cầm tăng 3,3%; sản lượng thịt lợn hơi đạt 1,44 triệu tấn, tăng 4,9%.

Kim ngạch xuất khẩu nông, lâm, thủy sản 3 tháng đầu năm đạt 16,69 tỷ USD, tăng 5,9% so với cùng kỳ. Riêng hai tháng đầu năm, kim ngạch đã vượt 11 tỷ USD, tăng 17,1%, chủ yếu nhờ nhu cầu từ thị trường Trung Quốc tăng mạnh.

Toàn ngành ghi nhận thặng dư thương mại 4,78 tỷ USD. Một số ngành hàng đóng góp lớn như gỗ và sản phẩm gỗ, cà phê, tôm tiếp tục giữ vai trò chủ lực.

Rau quả là điểm sáng nổi bật khi đạt 1,54 tỷ USD, tăng 32,1%. Hạt tiêu tăng mạnh cả về lượng và giá trị. Thủy sản cũng duy trì đà tăng trưởng tích cực.

Tuy nhiên, một nghịch lý đáng chú ý là nhiều mặt hàng tăng sản lượng nhưng giảm giá trị. Cà phê tăng 12,6% về lượng nhưng giảm 6,4% kim ngạch do giá bình quân giảm mạnh. Gạo gần như không tăng về lượng nhưng kim ngạch giảm 7,8%.

Thực tế này cho thấy áp lực giảm giá xuất khẩu đang gia tăng, đặt ra yêu cầu chuyển đổi từ tăng trưởng theo số lượng sang nâng cao chất lượng và giá trị gia tăng.

Bên cạnh đó, xuất khẩu sang thị trường Hoa Kỳ giảm 5,2%, phản ánh những khó khăn từ cạnh tranh thương mại và các rào cản kỹ thuật ngày càng khắt khe. Ngành thủy sản, đặc biệt là tôm, cũng chịu tác động từ các biện pháp phòng vệ thương mại.

Một trong những định hướng chiến lược của ngành nông nghiệp năm 2026 là triển khai Đề án phát triển 1 triệu héc-ta lúa chất lượng cao, phát thải thấp tại Đồng bằng sông Cửu Long.

Đây là bước đi quan trọng nhằm nâng cao giá trị hạt gạo, đồng thời góp phần giảm phát thải khí nhà kính, thực hiện cam kết quốc tế về trung hòa carbon.

Thứ trưởng Bộ NN&MT Trần Thanh Nam cho biết: “Đề án 1 triệu héc-ta lúa chất lượng cao, phát thải thấp tại Đồng bằng sông Cửu Long là bước ngoặt trong tái cơ cấu ngành lúa gạo, vừa nâng cao thu nhập cho nông dân, vừa thực hiện cam kết giảm phát thải.”

Khu vực Đồng bằng sông Cửu Long hiện chiếm hơn một nửa diện tích trồng lúa của cả nước. Việc chuyển đổi theo hướng sinh thái, tuần hoàn, kết hợp xây dựng cơ sở dữ liệu, truy xuất nguồn gốc và liên kết vùng sẽ là nền tảng để nâng cao năng lực cạnh tranh.

Tuy nhiên, ngành lúa gạo cũng đang đối mặt với áp lực chi phí sản xuất tăng cao. Nhiều doanh nghiệp xuất khẩu gặp khó khăn khi giá thành tăng nhưng giá bán không tương ứng, đòi hỏi điều hành linh hoạt hơn để bảo đảm lợi ích cho nông dân.

Tập trung tháo gỡ điểm nghẽn, thúc đẩy tăng trưởng bền vững

Năm 2026, ngành nông nghiệp đặt mục tiêu kim ngạch xuất khẩu đạt 73–74 tỷ USD, tăng khoảng 3,7–4% so với năm trước.

Trong đó, nhóm nông sản dự kiến đạt khoảng 40 tỷ USD. Ngành rau quả tiếp tục được kỳ vọng dẫn dắt tăng trưởng với mục tiêu 9–10 tỷ USD, dựa trên lợi thế sản xuất xanh và đẩy mạnh chế biến sâu.

Việt Nam hiện giữ vị trí hàng đầu thế giới về xuất khẩu hồ tiêu, hạt điều và nằm trong nhóm dẫn đầu về cà phê, gạo. Dư địa mở rộng thị trường vẫn còn lớn, đặc biệt thông qua các hiệp định thương mại tự do và khai thác các thị trường tiềm năng như châu Phi, Mỹ Latinh, cũng như thị trường Halal.

Bên cạnh kết quả tích cực, ngành nông nghiệp đang đối mặt với nhiều thách thức.

Rủi ro khí hậu gia tăng, đặc biệt nguy cơ thiếu nước do El Niño có thể ảnh hưởng đến sản xuất trong thời gian tới. Chi phí đầu vào tăng cao trở thành rào cản lớn đối với quá trình chuyển đổi xanh, nhất là với doanh nghiệp nhỏ và vừa.

Chuyển đổi số trong nông nghiệp vẫn còn chậm, thiếu đồng bộ. Nhiều nông dân sản xuất theo tập quán truyền thống, trong khi doanh nghiệp gặp khó trong tiếp cận thông tin và nguồn vốn.

Đáng chú ý, vấn đề khai thác thủy sản bất hợp pháp (IUU) tiếp tục là thách thức lớn khi Việt Nam chuẩn bị làm việc với Đoàn Thanh tra của Ủy ban châu Âu.

Theo các chuyên gia, cần hoàn thiện thể chế, xây dựng hệ thống truy xuất nguồn gốc thống nhất, phát triển kinh tế tuần hoàn và tăng cường chính sách hỗ trợ như bảo hiểm nông nghiệp để tạo động lực cho doanh nghiệp đầu tư dài hạn.

Thứ trưởng Bộ NN&MT Phùng Đức Tiến cho biết, trong quý II và các tháng còn lại của năm, ngành nông nghiệp xác định các nhiệm vụ trọng tâm là hoàn thiện thể chế, thúc đẩy chuyển đổi số, xây dựng cơ sở dữ liệu ngành và đẩy mạnh chuyển đổi xanh.

Định hướng cơ cấu lại ngành tiếp tục được triển khai theo ba trục sản phẩm, gắn với chỉ dẫn địa lý, truy xuất nguồn gốc và liên kết chặt chẽ giữa các chủ thể trong chuỗi giá trị.

Đối với lúa gạo, các giải pháp điều hành thị trường sẽ được tăng cường nhằm bảo đảm tiêu thụ ổn định trong vụ thu hoạch cao điểm. Ngành thủy sản tiếp tục được định hướng trở thành mũi nhọn kinh tế biển, với trọng tâm chuyển mạnh sang nuôi trồng và phát triển bền vững.

Toàn ngành phấn đấu đạt mức tăng trưởng khoảng 3,6% trong quý II, tiếp tục giữ vai trò trụ đỡ của nền kinh tế.

Những kết quả đạt được trong quý I/2026 là tín hiệu tích cực, song cũng đặt ra yêu cầu cấp thiết về đổi mới mô hình tăng trưởng. Chuyển từ “sản lượng” sang “giá trị”, từ “tăng trưởng nhanh” sang “phát triển bền vững” sẽ là bài toán trung tâm của ngành nông nghiệp Việt Nam trong giai đoạn tới.

Đỗ Hương