Đặc sắc tinh hoa nghề truyền thống Tủa Chùa

Tủa Chùa (Điện Biên) với những cao nguyên đá hùng vĩ, những dãy núi trùng điệp mây phủ quanh năm không chỉ gây ấn tượng bởi cảnh quan thiên nhiên hoang sơ mà còn níu giữ du khách bởi những giá trị văn hóa đặc sắc của đồng bào các dân tộc thiểu số như Mông, Hoa, Khơ Mú…, trong đó có nghề thêu, dệt thủ công truyền thống mang đậm bản sắc mỗi tộc người.

Nghề dệt, thêu của người Mông

Dệt, thêu thổ cẩm là nghề truyền thống lâu đời của người Mông ở Tủa Chùa, gắn liền với đời sống sinh hoạt, được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác cho đến ngày nay. Đến Tủa Chùa, không khó để bắt gặp những người phụ nữ Mông vừa địu con trên lưng vừa tỉ mẩn, khéo léo thêu thùa, hay những nhóm chị, em ngồi quây quần bên nhau vừa sưởi nắng vừa thêu váy, áo… trò chuyện trên những cánh đồng sau mùa vụ ngày xuân.

Trước đây, mỗi sản phẩm thổ cẩm là kết tinh của cả quá trình tỉ mỉ, từ trồng lanh, dệt vải, in sáp ong, nhuộm chàm đến thêu thùa. Hầu như phụ nữ Mông đỏ tại Tủa Chùa ai cũng biết dệt, thêu và vẽ sáp ong, nhưng sản phẩm họ làm ra chỉ phục vụ nhu cầu của gia đình, bởi công đoạn từ lúc dệt vải đến khi hoàn thành một chiếc váy mất một năm, nếu ai chăm chỉ thì một năm cũng chỉ làm được hai chiếc váy.

Hiện nay nghề dệt vải lanh ít phát triển bởi trong điều kiện khoa học kỹ thuật các loại bông vải sợi được sản xuất có giá rẻ hơn và phong phú về mẫu mã, kiểu dáng nên việc sử dụng vải lanh giảm đi nhiều. Các chị, em người Mông thường mua vải sẵn có trên thị trường về thêu thủ công rồi may thành áo, váy để sử dụng hoặc bày bán tại các phiên chợ. Mỗi một sản phẩm không chỉ thể hiện kỹ năng thủ công mà còn là biểu tượng của sự khéo léo, kiên trì và sáng tạo của phụ nữ Mông tại vùng đất Tủa Chùa.

Nghề làm giày thêu của người Hoa 

Năm 2021, nghề làm giày thêu của người Hoa (Xạ Phang) tại Tủa Chùa đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Giày thêu của người Hoa có nhiều loại khác nhau, được phân biệt theo giới tính, độ tuổi và mục đích sử dụng. Ở vùng đất Tủa Chùa, nghề làm giày thêu vẫn được người Hoa gìn giữ với nhiều kiểu dáng phong phú như giày nam, giày nữ, giày cho người cao tuổi, giày dành cho cô dâu, chú rể… Mỗi đôi giày đều được thêu họa tiết tinh xảo, mang sắc màu rực rỡ và thể hiện bàn tay khéo léo cùng gu thẩm mỹ truyền thống của người thợ. Các công đoạn để cho ra một đôi giày thêu hoàn thiện đều được người phụ nữ Hoa làm hoàn toàn bằng tay, từ khâu đế giày làm bằng mo tre đến thêu họa tiết trang trí và khâu ghép thân vào đế giày với kỹ thuật tỉ mỉ, khéo léo. Những đường khâu không lộ chỉ mà vẫn chắc, bền, tạo ra sản phẩm giày thêu hoàn hảo. Để hoàn thiện một đôi giày thêu người phụ nữ Xạ Phang phải mất khoảng thời gian từ 10 – 12 ngày.

Từ nhiều đời nay, nghề thêu đã được trao truyền qua các thế hệ trong gia đình và cộng đồng người Hoa. Nghề làm giày thêu không chỉ truyền dạy tri thức, kỹ năng nghề nghiệp, mà còn ẩn chứa những thông điệp nhân văn sâu sắc về lối sống tích cực, chăm chỉ, tính nhẫn nại, kiên trì của người Hoa tại vùng đất Tủa Chùa.

Nghề dệt thổ cẩm của người Khơ Mú

Người Khơ Mú chiếm chưa tới 1% dân số trong khu vực Tủa Chùa. Họ sinh sống tập trung tại bản Pú Ôn với khoảng 95 hộ dân. Hiện nay, người Khơ Mú còn duy trì nghề dệt túi thổ cẩm truyền thống, vừa bảo tồn văn hóa vừa tạo sinh kế cho bà con.

Thợ dệt thường là những người phụ nữ Khơ Mú lớn tuổi. Hằng ngày, họ miệt mài bên khung dệt đơn sơ, tự tay tạo ra những chiếc túi thổ cẩm đặc trưng của dân tộc mình với nhiều kích thước và màu sắc khác nhau. Từ khâu dệt đến khi ra thành phẩm phải mất khoảng hai tuần.

Ngày nay, những chiếc túi thổ cẩm còn được đem trao đổi, buôn bán với giá khoảng từ 250.000 đến 300.000 đồng một chiếc, tạo ra nguồn thu nhập cho bà con. Có thể nói, túi thổ cẩm truyền thống là vật dụng không thể thiếu trong văn hóa người Khơ Mú, thường được sử dụng trong sinh hoạt hằng ngày hay trong các nghi lễ quan trọng như đám cưới…

Các nghề thủ công truyền thống như thêu thùa, dệt vải, đan lát, rèn, làm nhạc cụ… đã hình thành từ lâu đời, gắn bó chặt chẽ với lịch sử phát triển của mỗi cộng đồng dân tộc thiểu số Mông, Hoa, Khơ Mú… tại vùng cao Tủa Chùa. Những sản phẩm thủ công truyền thống này không chỉ là sản phẩm của lao động mà còn hàm chứa những giá trị sâu sắc về tâm linh, sinh kế, sự gắn kết cộng đồng… giúp truyền tải các giá trị văn hóa, lịch sử và đạo lý sống cho các thế hệ. Trong đời sống hiện đại, việc bảo tồn và phát huy nghề truyền thống của các đồng bào dân tộc đóng vai trò vô cùng quan trọng, vừa bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể, vừa là giải pháp thiết thực góp phần phát triển du lịch bền vững.

Nguyễn Mạnh Hà, Bùi Nhật Quỳnh