Đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao người DTTS: Hướng nghiệp là nhiệm vụ chiến lược

Tư vấn hướng nghiệp cho học sinh dân tộc thiểu số cần gắn với đặc thù kinh tế – xã hội, chiến lược phát triển địa phương và sự đồng hành của doanh nghiệp, nhằm hình thành nguồn nhân lực tại chỗ, bảo đảm đầu ra việc làm và phát triển bền vững.

Hướng nghiệp sớm từ tư vấn chọn tổ hợp môn

Ông Bùi Thế Giới – Hiệu trưởng Trường Phổ thông dân tộc nội trú THPT tỉnh Quảng Ngãi nhận xét: “Học sinh dân tộc thiểu số thường có xu hướng lựa chọn các tổ hợp môn thiên về khoa học xã hội. Nhận thức về nghề nghiệp tương lai của các em chủ yếu xoay quanh một số ngành nghề quen thuộc, ít có điều kiện tiếp cận thông tin đa chiều”.

Thực tế trên cho thấy, lựa chọn tổ hợp môn học thế nào để phù hợp với khả năng, sở thích và định hướng nghề nghiệp sau này vẫn là bài toán không dễ đối với nhiều học sinh nội trú và phụ huynh. Không ít em còn lúng túng khi phải đưa ra quyết định ở thời điểm chuyển cấp, trong khi hiểu biết về các ngành nghề tương lai còn hạn chế.

Vì vậy, trong quá trình tư vấn cho học sinh lớp 10, nhà trường luôn gắn từng tổ hợp môn với các nhóm ngành cụ thể, giúp học sinh hình dung rõ hơn về cơ hội xét tuyển đại học, cao đẳng cũng như nghề nghiệp có thể theo đuổi trong tương lai.

Ông Bùi Thế Giới cho rằng, với đặc thù học sinh chủ yếu là con em đồng bào dân tộc thiểu số, công tác hướng nghiệp không thể làm theo cách chung chung, càng không thể chạy theo các ngành “hot” trên thị trường. “Hướng nghiệp phải xuất phát từ thực tế năng lực học sinh, điều kiện gia đình và nhu cầu nhân lực của địa phương. Nếu chọn nghề không phù hợp, các em dễ bỏ dở giữa chừng hoặc học xong nhưng không quay về phục vụ quê hương”, ông Giới chia sẻ.

Những năm gần đây, công tác hướng nghiệp tại trường được triển khai bài bản và đa dạng về hình thức. Bên cạnh chương trình giáo dục hướng nghiệp và trải nghiệm theo quy định của Bộ GD&ĐT, nhà trường chủ động mở rộng các kênh thông tin, kết nối với sàn giao dịch việc làm của tỉnh, các xã, thôn để đưa thông tin nghề nghiệp đến gần hơn với học sinh.

Theo đó, việc cung cấp thông tin sớm, đầy đủ giúp học sinh có thêm căn cứ để suy nghĩ, cân nhắc lựa chọn nghề nghiệp, tránh tình trạng “đến cuối năm lớp 12 mới vội vàng đăng ký nguyện vọng”. Nhà trường cũng chú trọng tổ chức các buổi tư vấn trực tiếp, trong đó giáo viên chủ nhiệm, giáo viên hướng nghiệp đóng vai trò đồng hành, lắng nghe và phân tích cụ thể từng học sinh.

Một điểm nhấn trong công tác hướng nghiệp là hoạt động trải nghiệm thực tế tại các trường đại học, cao đẳng trên địa bàn. Hằng năm, nhà trường tổ chức cho học sinh tham quan, tìm hiểu môi trường học tập, cơ sở vật chất, chương trình đào tạo của các cơ sở giáo dục nghề nghiệp. Năm học 2025 – 2026, học sinh được đến Trường Cao đẳng Kỹ nghệ Dung Quất để trực tiếp quan sát các xưởng thực hành, phòng học chuyên ngành…

Tuy nhiên qua theo dõi cho thấy, học sinh dân tộc thiểu số vẫn ưu tiên các ngành sư phạm, nhất là mầm non và tiểu học, do phù hợp với năng lực học tập và cơ hội quay trở về công tác tại địa phương. Bên cạnh đó, một bộ phận học sinh nam lựa chọn các ngành kỹ thuật hệ cao đẳng.

Các ngành như cơ khí, điện – điện tử, kỹ thuật công nghiệp được nhiều học sinh quan tâm bởi thời gian đào tạo ngắn, cơ hội việc làm sớm tại các nhà máy, khu công nghiệp trong và ngoài tỉnh. Các ngành y – dược có học sinh theo học nhưng số lượng chưa nhiều.

Phối hợp 3 nhà

Bên cạnh định hướng học tập, nhiều trường phổ thông dân tộc nội trú chú trọng mở rộng công tác hướng nghiệp thông qua phối hợp với chính quyền địa phương, doanh nghiệp và các cơ sở giáo dục đại học, cao đẳng, nhằm gắn đào tạo với nhu cầu sử dụng lao động thực tế.

Đề án Đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao người dân tộc thiểu số giai đoạn 2026 – 2035 không chỉ mở rộng cơ hội học tập cho học sinh vùng khó, mà còn đặt mục tiêu hình thành đội ngũ nhân lực tại chỗ, phục vụ trực tiếp cho chiến lược phát triển kinh tế – xã hội của địa phương. Để đề án phát huy hiệu quả, việc đào tạo cần gắn với dự báo nhu cầu nhân lực trong trung và dài hạn, cũng như sự tham gia của doanh nghiệp trong quá trình định hướng nghề nghiệp và tuyển dụng.

Trong chương trình giáo dục địa phương, học sinh Trường Phổ thông dân tộc nội trú THCS & THPT Nam Trà My (Đà Nẵng) thường được tham quan, trải nghiệm tại các vườn sâm Ngọc Linh – thế mạnh kinh tế của địa phương. Qua đó, các em có thêm hiểu biết thực tế về chuỗi giá trị sản xuất, chế biến và tiêu thụ sản phẩm, từ đó mở ra những hướng lựa chọn nghề nghiệp phù hợp ngay tại quê hương.

Không dừng lại ở tư vấn trong phạm vi nhà trường, công tác hướng nghiệp tại các trường phổ thông dân tộc nội trú còn được triển khai theo hướng mở, gắn với sự phối hợp của chính quyền địa phương và doanh nghiệp.

Tại Trường Phổ thông dân tộc nội trú THPT tỉnh Quảng Ngãi, bên cạnh việc kết nối với các cơ sở giáo dục nghề nghiệp và doanh nghiệp lớn như Tập đoàn Trường Hải, Doosan, các nhà máy cơ khí, đóng tàu để cung cấp thông tin về nhu cầu tuyển dụng và đầu ra việc làm, nhà trường còn chủ động phối hợp với các địa phương trong tỉnh để nắm bắt yêu cầu nhân lực trung và dài hạn.

Trên cơ sở đó, trường tham gia định hướng đào tạo theo diện cử tuyển đối với các ngành đặc thù mà địa phương đang thiếu, như giáo viên Mỹ thuật, Tin học, Tiếng Anh…, góp phần chủ động nguồn nhân lực tại chỗ cho vùng đồng bào dân tộc thiểu số.

Trong khi đó, Trường Phổ thông dân tộc nội trú THCS & THPT Nam Trà My (Đà Nẵng) gắn công tác hướng nghiệp với các đề án phát triển kinh tế – xã hội và dự báo nhu cầu nhân lực trung hạn của địa phương.

Ông Bùi Ngọc Luận cho biết, ngoài hướng học sinh vào các ngành nghề nông – lâm nghiệp, nhà trường tư vấn các em chọn theo ngành y và sư phạm. Trong đó, với ngành y, hiện nhiều học sinh theo học nghề điều dưỡng. Đây là những lĩnh vực thiết yếu, có nhu cầu nhân lực lớn tại vùng miền núi và vùng đồng bào dân tộc thiểu số.

Theo ông Luận, thực tế cho thấy nhiều giáo viên, cán bộ y tế từ đồng bằng lên công tác tại vùng cao thường gặp khó khăn về điều kiện sinh hoạt và chưa gắn bó lâu dài. Vì vậy, việc đào tạo con em địa phương theo học các ngành y, điều dưỡng, sư phạm mầm non, tiểu học được xem là hướng đi bền vững. Những học sinh này sau khi tốt nghiệp có khả năng quay trở về phục vụ bản làng, tạo nền tảng ổn định cho giáo dục và chăm sóc sức khỏe tại chỗ.

“Học sinh luôn được định hướng đi học không chỉ để có tấm bằng, mà để mở ra cơ hội phát triển bản thân và đóng góp cho quê hương”, ông Luận bày tỏ. Từ quan điểm đó, công tác hướng nghiệp của nhà trường được triển khai theo hướng lâu dài, gắn lựa chọn ngành học với nhu cầu thực tế của địa phương.

Sự vào cuộc của chính quyền cấp huyện trong dự báo nhu cầu nhân lực, đồng thời định hướng học sinh theo học các ngành có khả năng quay trở về phục vụ quê hương; phối hợp “ba bên” giữa nhà trường – chính quyền – doanh nghiệp đang từng bước giúp học sinh dân tộc thiểu số lựa chọn con đường học tập, nghề nghiệp sát thực tế và hướng tới đầu ra bền vững.

Những rào cản hướng nghiệp

Ông Bùi Thế Giới nhận xét rằng một trong những “rào cản” lớn nhất trong lựa chọn ngành nghề, hướng đến đào tạo nhân lực chất lượng cao đối với học sinh dân tộc thiểu số là trình độ ngoại ngữ. Đơn cử như ngành Công nghệ thông tin.

Dù có nhiều chương trình học bổng, tài trợ từ các tổ chức phi chính phủ cho học sinh Quảng Ngãi theo học công nghệ thông tin tại Đà Nẵng nhưng số lượng học sinh đăng ký rất thấp. Nguyên nhân chính do tiếng Anh không phải là thế mạnh của các em.

“Trong công nghệ thông tin, các mã code đều viết bằng tiếng Anh. Đây là rào cản khiến các em e dè dù được hỗ trợ 100% học phí và chi phí sinh hoạt trong 3 năm học”, ông Bùi Thế Giới thông tin.

Ngoài ra, tâm lý muốn học thẳng lên đại học thay vì học hệ cao đẳng cũng là lý do khiến các chương trình tài trợ nghề nghiệp chưa thu hút được nhiều học sinh. Đây cũng là điều khiến ông Bùi Ngọc Luận trăn trở trong tư vấn hướng nghiệp cho học sinh vùng Nam Trà My.

“Thực tế, nhiều doanh nghiệp lớn như Thaco Trường Hải có nhu cầu tuyển dụng lao động kỹ thuật lâu dài ở nhiều lĩnh vực, từ cơ khí, lắp ráp đến vận hành, bảo trì. Doanh nghiệp sẵn sàng tham gia đào tạo, tiếp nhận học sinh sau tốt nghiệp, với lộ trình nghề nghiệp và thu nhập ổn định. Nếu được tư vấn đúng, học sinh hoàn toàn có thể tiếp cận các cơ hội việc làm ổn định ngay sau đào tạo nghề”.

Từ thực tế này, ông Luận cho rằng, trong tư vấn hướng nghiệp, cần làm thêm công tác “định hướng” lại quan niệm về ngành nghề, cấp bậc đào tạo cho cả học sinh và phụ huynh. Từ việc nhận diện rào cản nhận thức đến việc kết nối với doanh nghiệp, công tác hướng nghiệp đang dần được các trường dân tộc nội trú điều chỉnh theo hướng thực chất hơn, giúp học sinh lựa chọn con đường học tập và nghề nghiệp phù hợp với năng lực, điều kiện và nhu cầu phát triển bền vững của địa phương.

Theo dõi Văn Hóa Sự Kiện trên